Fundacja rodzinna a zachowek – jak zabezpieczyć majątek przed roszczeniami rodziny?

Fundacja rodzinna jest coraz częściej wykorzystywana jako narzędzie sukcesji. Pozwala zgromadzić w jednym podmiocie udziały w spółkach, nieruchomości czy środki pieniężne i określić zasady korzystania z nich przez kolejne pokolenia. Jednym z najczęstszych pytań fundatorów jest jednak to, czy wniesienie majątku do fundacji rodzinnej pozwala uniknąć zachowku.

Fundacja rodzinna nie jest prostym sposobem na „wyłączenie” zachowku. Odpowiednio zaplanowana może jednak ograniczyć ryzyko przyszłych roszczeń i pomóc zachować integralność rodzinnego majątku.

Zachowek jest roszczeniem pieniężnym przysługującym określonym najbliższym członkom rodziny spadkodawcy. Uprawnionymi mogą być przede wszystkim zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, jeżeli byliby powołani do dziedziczenia z ustawy.

Problem zachowku jest szczególnie istotny w przypadku rodzinnych przedsiębiorstw. Przekazanie firmy lub kluczowej nieruchomości jednej osobie może spowodować, że pozostali uprawnieni wystąpią o zapłatę wysokich kwot. Gdy majątek jest związany z działalnością gospodarczą, roszczenie o zachowek może nawet wymusić sprzedaż części aktywów.

Przepisy wprost regulują wpływ fundacji rodzinnej na zachowek. Co do zasady fundusz założycielski wniesiony przez spadkodawcę może zostać doliczony do spadku przy ustalaniu zachowku. Samo przeniesienie majątku do fundacji rodzinnej nie powoduje więc jego automatycznego usunięcia z przyszłych rozliczeń spadkowych.

Kluczowe znaczenie ma jednak czas. Zasadniczo funduszu założycielskiego wniesionego do fundacji rodzinnej przed więcej niż 10 laty od otwarcia spadku nie dolicza się przy obliczaniu zachowku. Ustawa przewiduje jednak wyjątki, m.in. gdy fundacja rodzinna jest spadkobiercą.

Dlatego fundacja rodzinna powinna być traktowana jako narzędzie długoterminowego planowania sukcesji, a nie rozwiązanie wdrażane dopiero po powstaniu konfliktu rodzinnego.

Tak. Świadczenia otrzymane przez uprawnionego od fundacji rodzinnej zalicza się na należny mu zachowek. Podobnie traktowane jest mienie otrzymane w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej.

Ma to znaczenie przy projektowaniu statutu i zasad wypłat dla beneficjentów. Odpowiednio ułożony system świadczeń może zapewnić członkom rodziny realne korzyści, a jednocześnie uporządkować przyszłe rozliczenia sukcesyjne.

Nie istnieje jeden uniwersalny sposób ochrony majątku. Plan powinien uwzględniać strukturę rodziny, rodzaj aktywów, wiek fundatora, planowane świadczenia oraz relacje pomiędzy przyszłymi spadkobiercami.

W praktyce warto rozważyć odpowiednio wczesne utworzenie fundacji rodzinnej, przemyślane świadczenia dla beneficjentów oraz – jeżeli istnieje porozumienie rodzinne – notarialną umowę o zrzeczenie się prawa do zachowku w całości lub w części.

Kodeks cywilny pozwala bowiem ograniczyć umowę o zrzeczenie się dziedziczenia wyłącznie do prawa do zachowku. Może to być bardzo użyteczny element uzgodnionego planu sukcesji.

Nie zawsze. Osoba zobowiązana do zapłaty zachowku może żądać odroczenia płatności, rozłożenia jej na raty, a w wyjątkowych przypadkach nawet obniżenia zachowku. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy majątek składa się przede wszystkim z nieruchomości, przedsiębiorstwa lub udziałów w spółkach.

Sąd każdorazowo ocenia jednak sytuację osobistą i majątkową zarówno uprawnionego, jak i zobowiązanego. Nie jest to zatem mechanizm automatyczny.

Największą zaletą fundacji rodzinnej nie jest „ucieczka” przed zachowkiem, lecz możliwość uporządkowania sukcesji na wiele lat przed śmiercią fundatora. Dobrze przygotowany statut, prawidłowe wniesienie majątku oraz odpowiednio zaprojektowane świadczenia mogą znacząco zmniejszyć ryzyko przyszłych sporów.

Przy większym majątku rodzinno-biznesowym warto przed ustanowieniem fundacji przeanalizować potencjalne roszczenia zachowkowe oraz skutki planowanego przeniesienia poszczególnych aktywów. W takich sprawach zasadne jest skorzystanie z pomocy prawników zajmujących się fundacjami rodzinnymi, sukcesją i prawem spadkowym. Specjaliści z Kancelarii Dyś i Wspólnicy w Lublinie mogą pomóc zarówno w zaprojektowaniu struktury fundacji rodzinnej, jak i w analizie ryzyka związanego z przyszłymi roszczeniami o zachowek.

Odpowiednio przygotowany plan sukcesji powinien bowiem łączyć przepisy dotyczące fundacji rodzinnej, prawa spadkowego, prawa spółek oraz skutków podatkowych. Dopiero całościowa analiza pozwala ocenić, które rozwiązanie będzie bezpieczne i dopasowane do sytuacji konkretnej rodziny.

Autor artykułu: r. pr. Krzysztof Białek