Największe korzyści dla konsumentów wynikające z sankcji kredytu darmowego

Sankcja kredytu darmowego (SKD) to jedno z najważniejszych narzędzi ochrony konsumentów zawierających umowy kredytu konsumenckiego. Jej zastosowanie może prowadzić do bardzo istotnego obniżenia kosztów kredytu – konsument zachowuje obowiązek zwrotu kapitału, ale kredytodawca może zostać pozbawiony prawa do odsetek oraz innych kosztów kredytu przewidzianych w ustawie. Sankcja jest instrumentem, który służy konsumentowi – umożliwia zbadanie umowy pod kątem błędów popełnionych przez bank i daje realne uprawnienie do odzyskania odsetek i kosztów kredytu jeśli naruszenia umowy czy obowiązku informacyjnego banku względem konsumenta faktycznie wystąpiły.

Podstawą prawną jest art. 45 ustawy z 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim. Przepis ten przewiduje, że w przypadku określonych naruszeń obowiązków ustawowych konsument, po złożeniu kredytodawcy pisemnego oświadczenia, zwraca kredyt bez odsetek i innych kosztów kredytu należnych kredytodawcy. Rzecznik Finansowy wskazuje, że sankcja dotyczy m.in. naruszeń związanych z obowiązkowymi elementami umowy oraz obowiązkami informacyjnymi kredytodawcy.

Najbardziej wymierną korzyścią jest możliwość odzyskania kosztów, które konsument już poniósł w związku z kredytem. Jeżeli sankcja kredytu darmowego znajduje zastosowanie, kredytodawca nie powinien otrzymać wynagrodzenia za udostępnienie kapitału w postaci odsetek ani innych kosztów objętych sankcją.

W praktyce oznacza to, że osoba, która przez kilka lat spłacała kredyt konsumencki wraz z odsetkami, prowizją lub innymi kosztami – w zależności od treści konkretnej umowy i stwierdzonych naruszeń – może dochodzić rozliczenia tych kwot i odzyskać nienależnie zapłacone odsetki i koszty.

Sankcja kredytu darmowego może być szczególnie korzystna przy kredytach, w których poza odsetkami występują wysokie prowizje lub inne pozaodsetkowe koszty kredytu. Ale warto również pamiętać, że nie tylko zwrot odsetek czy prowizji jest dla konsumenta korzyścią. Korzyścią może być spłata jedynie dalszych rat kredytu już bez odsetek i bez kosztów kredytu, jeśli Sąd uzna, że oświadczenie o skorzystaniu z SKD zostało skutecznie złożone i wystąpiły naruszenia dokonane przez bank.

Jeżeli umowa nie spełnia ustawowych wymogów, konsekwencją może być utrata przez kredytodawcę prawa do części wynagrodzenia za kredyt. Dlatego analiza umowy powinna obejmować nie tylko wysokość oprocentowania, lecz także sposób określenia całkowitej kwoty kredytu, całkowitego kosztu kredytu, RRSO, zasad naliczania opłat oraz pozostałych informacji wymaganych ustawowo.

SKD nie jest rozwiązaniem zarezerwowanym wyłącznie dla osób, które dopiero rozpoczęły spłatę kredytu. W praktyce znaczenie może mieć również w przypadku kredytów będących w trakcie spłaty, a w określonych sytuacjach także już rozliczonych.

Dlatego osoba, która kilka lat temu zawarła umowę kredytu konsumenckiego, nie powinna zakładać, że sprawa jest automatycznie zamknięta. Kluczowe znaczenie ma m.in. termin przewidziany w art. 45 ust. 5 ustawy o kredycie konsumenckim. Uprawnienie do złożenia oświadczenia o skorzystaniu z sankcji kredytu darmowego wygasa po upływie roku od wykonania umowy przez kredytodawcę. Z tego względu każdą umowę warto przeanalizować możliwie szybko.

Sankcja kredytu darmowego pełni również funkcję ochronną w związku z tym konsument powinien przed zawarciem umowy wiedzieć, ile rzeczywiście będzie kosztowało go finansowanie oraz na jakich zasadach kredytodawca może pobierać poszczególne opłaty, aby móc realnie ocenić swoje zobowiązanie i porównać je na tle innych ofert banków czy instytucji pożyczkowych.

Potwierdza to wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 13 lutego 2025 r. w sprawie C-472/23. TSUE rozpatrywał sprawę dotyczącą polskiej umowy kredytu konsumenckiego i obowiązków informacyjnych banku. Trybunał wskazał, że naruszeniem obowiązku informacyjnego może być m.in. wskazanie okoliczności uzasadniających zwiększenie kosztów umowy w taki sposób, że odpowiednio poinformowany konsument nie jest w stanie zweryfikować, czy te okoliczności rzeczywiście wystąpiły i jaki mają wpływ na wysokość opłat.

Co szczególnie istotne, TSUE uznał, że przepisy nie sprzeciwiają się sankcji polegającej na pozbawieniu kredytodawcy prawa do odsetek i opłat również wtedy, gdy naruszenie obowiązku informacyjnego nie jest w każdym przypadku jednakowo poważne – pod warunkiem, że może ono utrudnić konsumentowi ocenę zakresu jego zobowiązania.

Jeżeli konsument korzysta z sankcji kredytu darmowego, ekonomiczny ciężar dalszej spłaty może zostać znacząco ograniczony. W uproszczeniu: zamiast spłacać kapitał powiększony o przewidziane w umowie wynagrodzenie kredytodawcy, konsument powinien rozliczyć sam kapitał – zgodnie z zasadami wynikającymi z ustawy i konkretnej umowy.

To bardzo ważne zastrzeżenie. Sankcja kredytu darmowego nie działa automatycznie i nie każda nieprawidłowość w umowie daje podstawę do jej zastosowania.

Art. 45 ust. 1 ustawy wymienia konkretne przepisy, których naruszenie może skutkować SKD. Konsument musi również prawidłowo skorzystać z przysługującego mu uprawnienia, w szczególności złożyć kredytodawcy odpowiednie pisemne oświadczenie.

Przedmiotem sporów są obecnie m.in. kwestie prawidłowego określenia całkowitej kwoty kredytu, RRSO, zasad oprocentowania kredytowanych kosztów, informacji o opłatach oraz przedterminowej spłaty. Rzecznik Finansowy wskazuje te zagadnienia jako najczęściej pojawiające się w sporach dotyczących art. 45 ustawy.

Część problemów prawnych nadal jest przedmiotem rozstrzygnięć Sądu Najwyższego. Przykładowo w sprawach III CZP 3/25 i III CZP 15/25 przedstawiono pytania dotyczące m.in. terminu skorzystania z SKD, oprocentowania kredytowanych kosztów oraz skutków błędnego określenia RRSO i całkowitej kwoty do zapłaty.

Tak, szczególnie jeżeli kredyt konsumencki obejmował wysoką prowizję, dodatkowe opłaty albo został zawarty w sposób, który budzi wątpliwości co do prawidłowego przedstawienia kosztów.

Analiza powinna obejmować całą umowę, formularz informacyjny, harmonogram spłat oraz historię dokonanych płatności. Dopiero na tej podstawie można ocenić, czy występują przesłanki do zastosowania sankcji kredytu darmowego i jaką konkretną korzyść finansową może uzyskać konsument.

Sankcja kredytu darmowego może oznaczać nie tylko obniżenie przyszłych rat, ale również odzyskanie części kosztów już poniesionych przez kredytobiorcę. W przypadku kredytu generującego kilka lub kilkanaście tysięcy złotych kosztów różnica może być dla konsumenta bardzo istotna. Nie jest to jednak mechanizm automatyczny – o zasadności roszczenia decyduje treść konkretnej umowy i występujące w niej naruszenia.

Autorka artykułu: r. pr. Angelika Eberle