Kredyt CHF, określany również jako kredyt frankowy, to kredyt hipoteczny, którego wysokość zobowiązania lub sposób rozliczania rat został powiązany z kursem franka szwajcarskiego (CHF). W praktyce bankowej występowały przede wszystkim kredyty indeksowane do CHF oraz kredyty denominowane w CHF.
Choć kredyty frankowe były oferowane jako rozwiązanie pozwalające uzyskać relatywnie niskie oprocentowanie, wiązały się z istotnym ryzykiem kursowym. W kolejnych latach stały się również przedmiotem licznych sporów sądowych dotyczących przede wszystkim abuzywności klauzul przeliczeniowych oraz skutków ich wyeliminowania z umowy.
Kredyt indeksowany i denominowany do CHF
W przypadku kredytu indeksowanego do CHF kwota kredytu była określona w złotych, natomiast saldo zadłużenia przeliczano na franki szwajcarskie według mechanizmu określonego w umowie lub regulaminie banku. Spłata następowała zazwyczaj w złotych, po przeliczeniu raty według kursu CHF.
W przypadku kredytu denominowanego w CHF kwota zobowiązania była określona w walucie obcej, natomiast wypłata kredytu mogła następować w PLN po przeliczeniu według kursu przewidzianego w dokumentacji umownej.
W obu przypadkach kredytobiorca mógł ponosić ryzyko walutowe, ponieważ zmiana kursu CHF wpływała na wysokość rat oraz wartość zadłużenia wyrażonego w złotych.
Klauzule abuzywne w kredytach frankowych
Jednym z najważniejszych zagadnień prawnych dotyczących kredytów CHF jest ocena postanowień określających zasady przeliczania kwoty kredytu i rat.
Zgodnie z art. 385¹ § 1 Kodeksu cywilnego postanowienia umowy zawieranej z konsumentem, które nie zostały indywidualnie uzgodnione, nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają jego interesy.
W sprawach frankowych szczególne znaczenie mogą mieć klauzule przeliczeniowe, w których bank zastrzegał możliwość ustalania kursów CHF na podstawie własnych tabel kursowych, bez wskazania w umowie wystarczająco precyzyjnych i obiektywnych kryteriów.
Nie oznacza to jednak, że każdy kredyt frankowy jest nieważny. Ocena prawna zawsze wymaga analizy konkretnej umowy, regulaminu, sposobu ustalania kursów oraz informacji przekazanych kredytobiorcy przed zawarciem umowy.
Unieważnienie kredytu CHF – orzeczenie TSUE w sprawie Dziubak
Przełomowe znaczenie dla spraw dotyczących kredytów frankowych miał wyrok TSUE z 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, Dziubak. Trybunał wskazał, że nieuczciwe warunki dotyczące różnic kursowych nie mogą być automatycznie zastępowane ogólnymi przepisami prawa krajowego. Jeżeli po usunięciu nieuczciwych postanowień umowa nie może dalej obowiązywać, prawo UE nie wyklucza jej unieważnienia.
Kredyt CHF a uchwała Sądu Najwyższego III CZP 6/21
Istotne znaczenie ma również uchwała Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, której nadano moc zasady prawnej.
Sąd Najwyższy wskazał, że niedozwolone postanowienie umowne jest od początku bezskuteczne na korzyść konsumenta. Jeżeli po wyeliminowaniu takiego postanowienia umowa kredytu nie może dalej wiązać stron, konsumentowi i bankowi przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń spełnionych w wykonaniu umowy.
Kredyt frankowy – kolejne istotne orzeczenia TSUE
Ważne konsekwencje dla spraw frankowych wynikają również z wyroku TSUE z 15 czerwca 2023 r. w sprawie C-520/21, Bank M. Trybunał analizował możliwość dochodzenia przez konsumenta roszczeń związanych z unieważnieniem umowy kredytu frankowego oraz roszczenia banku dotyczące korzystania z kapitału.
Z kolei w wyroku z 7 grudnia 2023 r. w sprawie C-140/22, mBank, TSUE wskazał, że realizacja praw konsumenta wynikających z dyrektywy 93/13 nie może być uzależniona od złożenia przed sądem sformalizowanego oświadczenia dotyczącego świadomości skutków nieważności umowy.
Orzecznictwo TSUE ma znaczenie nie tylko dla samej oceny klauzul abuzywnych, ale również dla roszczeń restytucyjnych, przedawnienia i rozliczeń pomiędzy kredytobiorcą a bankiem.
Czy każdy kredyt frankowy można unieważnić?
Nie każda umowa kredytu CHF jest nieważna. Stwierdzenie nieważności lub trwałej bezskuteczności umowy jest następstwem oceny konkretnego stosunku prawnego, a nie samego faktu powiązania kredytu z frankiem szwajcarskim.
Analiza umowy kredytu CHF powinna obejmować przede wszystkim:
- mechanizm indeksacji lub denominacji,
- zasady ustalania kursu CHF,
- postanowienia dotyczące wypłaty i spłaty kredytu,
- sposób poinformowania konsumenta o ryzyku walutowym,
- możliwość dalszego wykonywania umowy po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych,
- wysokość świadczeń spełnionych przez kredytobiorcę.
Pozew o kredyt CHF – co powinien zrobić kredytobiorca?
Kredyt CHF może wiązać się zarówno z ryzykiem ekonomicznym wynikającym ze zmiany kursu waluty, jak i z istotnymi zagadnieniami prawnymi dotyczącymi konstrukcji umowy. W przypadku wątpliwości co do prawidłowości umowy zasadne jest jej indywidualne przeanalizowanie pod kątem występowania niedozwolonych postanowień umownych. Przed podjęciem decyzji o wystąpieniu przeciwko bankowi warto zatem przeprowadzić analizę umowy kredytu frankowego wraz z aneksami, regulaminami oraz historią spłat.
W zależności od ustaleń prawnych możliwe może być dochodzenie roszczeń związanych z unieważnieniem umowy kredytu CHF albo zakwestionowaniem określonych postanowień umownych.
Orzecznictwo TSUE i Sądu Najwyższego stworzyło istotne podstawy prawne dla ochrony konsumentów, jednak wynik konkretnej sprawy zależy od treści umowy i okoliczności jej zawarcia.
Czy każdy kredyt frankowy jest nieważny?
Nie. Sam fakt zawarcia umowy kredytu powiązanego z CHF nie oznacza automatycznie jej nieważności. Konieczna jest analiza konkretnej umowy, w szczególności postanowień dotyczących przeliczania kwoty kredytu i rat oraz sposobu ustalania kursów walut. Jeżeli postanowienia te okażą się niedozwolone, sąd ocenia również, czy umowa może obowiązywać po ich usunięciu.
Czym są klauzule abuzywne w kredycie CHF?
Klauzule abuzywne to niedozwolone postanowienia umowne, które nie zostały indywidualnie uzgodnione z konsumentem i kształtują jego prawa oraz obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. W sprawach frankowych szczególne znaczenie mają postanowienia określające sposób przeliczania PLN na CHF i CHF na PLN.
Czy można unieważnić kredyt frankowy?
W określonych przypadkach sąd może stwierdzić, że umowa kredytu nie może dalej obowiązywać po wyeliminowaniu niedozwolonych postanowień. Skutkiem może być upadek całej umowy i konieczność wzajemnego rozliczenia stron. Możliwość taka wynika m.in. z kierunku orzecznictwa TSUE, w tym wyroku w sprawie C-260/18 (Dziubak). Ostateczna ocena zależy jednak od treści konkretnej umowy.