Jak ubiegać się o odszkodowanie po śmierci bliskiej osoby?

Śmierć osoby bliskiej wiąże się nie tylko z cierpieniem psychicznym, ale często również ze zmianą sytuacji życiowej i finansowej rodziny.

Prawo cywilne przewiduje m.in. rentę, odszkodowanie za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej oraz zadośćuczynienie za krzywdę (art. 446 § 2–4 Kodeksu cywilnego). Zakres i wysokość świadczeń zależą od skutków śmierci dla konkretnego członka rodziny.

Podstawą prawną żądania zadośćuczynienia jest przepis art. 446 § 4 k.c. Przepis ten stanowi, że sąd może przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. W tym przypadku przedmiotem kompensacji nie jest strata majątkowa, lecz krzywda, a więc cierpienie psychiczne, poczucie osamotnienia, utrata poczucia bezpieczeństwa, zerwanie więzi rodzinnej czy konieczność życia bez osoby, która wcześniej stanowiła istotną część codziennego funkcjonowania. 

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że wysokość zadośćuczynienia nie może być ustalana według matematycznego wzoru. Sąd powinien uwzględniać całokształt okoliczności, w szczególności intensywność i trwałość więzi ze zmarłym, wiek pokrzywdzonego, jego sytuację życiową, nagłość śmierci, skalę cierpienia oraz skutki, jakie śmierć wywołała w jego dalszym życiu. Co istotne, samo pokrewieństwo nie przesądza jeszcze o wysokości świadczenia. W procesie sądowym znaczenie ma rzeczywista relacja pomiędzy powodem a zmarłym. Wartym uwagi jest, iż przed wejściem przedmiotowego przepisu w życie (tj. przed 03.08.2008 r.) podstawę prawną do przyznania zadośćuczynienia za śmierć osoby bliskiej odnajdywano w przepisach dotyczących zadośćuczynienia za naruszeniu dóbr osobistych.

Odpowiedź na powyższe pytanie winna zmierzać do stwierdzenia, że nie ma ustawowego cennika, według którego śmierć konkretnego członka rodziny (dziecka, rodzica, męża, czy brata etc.) prowadzi do przyznania z góry określonego kwotowo odszkodowania. Zadośćuczynienie jest świadczeniem indywidualizowanym.

Renta odszkodowawcza jest świadczeniem szczególnym. Jej celem jest zastąpienie – w granicach przewidzianych przez prawo – świadczeń, które osoba uprawniona utraciła wskutek śmierci członka rodziny.

Zgodnie z przepisem art. 446 §2 k.c. osoba, względem której na zmarłym ciążył ustawowy obowiązek alimentacyjny, może żądać renty odpowiadającej jej potrzebom oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zmarłego, przez czas prawdopodobnego trwania obowiązku alimentacyjnego. Ustawodawca przyznał takie uprawnienie również innym osobom bliskim, jeżeli zmarły dobrowolnie i stale dostarczał im środków utrzymania, a okoliczności sprawy uzasadniają roszczenie w świetle zasad współżycia społecznego.

Ważne jest, iż renta z przepisu art. 446 § 2 k.c. nie jest po prostu „rentą alimentacyjną” w rozumieniu Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie podkreśla, że potrzeby uprawnionego na gruncie przepisu art. 446 § 2 k.c. nie zostały ograniczone do „usprawiedliwionych potrzeb”, tak jak ma to miejsce przy klasycznych alimentach. Mogą obejmować wszystkie potrzeby, których zaspokajania uprawniony został pozbawiony wskutek śmierci, jeżeli były one rzeczywiście zaspokajane przez zmarłego. Jednocześnie wysokość renty wyznaczać powinny możliwości zarobkowe i majątkowe zmarłego. Co ważne, w świetle stanowisko orzecznictwa i doktryny – Sąd powinien badać nie tylko dochody osiągane przez zmarłego w miesiącu poprzedzającym śmierć, ale także jego możliwości zarobkowe i majątkowe. Jeżeli zmarły był młody, miał określony zawód, doświadczenie, wykształcenie i realne perspektywy rozwoju zawodowego, okoliczności te mogą mieć znaczenie dla wysokości renty po śmierci osoby bliskiej.

Zgodnie z przepisem art. 446 § 3 k.c. sąd może przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego stosowne odszkodowanie, jeżeli wskutek śmierci nastąpiło znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej. Czym jednak jest wskazane w powyższym przepisie znaczne pogorszenie sytuacji życiowej? W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, iż „znaczne pogorszenie sytuacji życiowej” nie ogranicza się do prostego rachunku utraconych dochodów. Ocena ta winna bowiem uwzględniać m.in. wiek osoby uprawnionej, stopień jej samodzielności życiowej, stosunki rodzinne i majątkowe, warunki wychowawcze oraz sytuację, w której znalazłaby się ona, gdyby do śmierci osoby bliskiej nie doszło. 

W praktyce należy przeprowadzić swoisty test hipotetyczny: jak wyglądałoby życie uprawnionego, gdyby osoba bliska nadal żyła? Zasadniczo oznacza to, iż śmierć ojca może oznaczać dla małoletniego dziecka nie tylko utratę określonej części dochodów rodziny. Może oznaczać również utratę przyszłego wsparcia edukacyjnego, pomocy w rozpoczęciu samodzielnego życia, finansowania studiów, zakupu mieszkania czy innych realnych możliwości, których realizacja byłaby prawdopodobna przy dalszym życiu rodzica.

W sprawach o świadczenia związane ze śmiercią osoby bliskiej zasadnicze znaczenie ma właściwe przygotowanie roszczenia.

Pierwszym krokiem winno być ustalenie wszystkich potencjalnych roszczeń. Aby to ustalić należy odpowiedzieć na znacznie szersze pytania, m.in.:

• kto pozostawał na utrzymaniu zmarłego?
• jakie wydatki ponosił zmarły na rzecz rodziny?
• jakie obowiązki wykonywał osobiście?
• kto zajmował się dziećmi?
• jakie były jego kwalifikacje zawodowe?
• jakie miał perspektywy dalszego zatrudnienia i wzrostu dochodów?
• jakie świadczenia rodzina utraciła?
• jakie plany życiowe zostały przekreślone?
• w jakim wieku były dzieci?
• jaki jest obecny poziom dochodów pozostałych członków rodziny?
• jakie dodatkowe koszty powstały po śmierci?

Dopiero odpowiedź na te pytania pozwoli na prawidłowe skonstruowanie roszczenia.

W zależności od okoliczności sprawy przydatne mogą być m.in.:

• akty stanu cywilnego,
• dokumentacja dotycząca zatrudnienia i wynagrodzenia zmarłego,
• deklaracje podatkowe,
• umowy o pracę i dokumentacja kadrowa,
• dokumenty dotyczące działalności gospodarczej,
• dokumentacja dotycząca kredytów i zobowiązań,
• rachunki i faktury obrazujące koszty utrzymania rodziny,
• dokumentacja dotycząca edukacji dzieci,
• dokumentacja dotycząca nieruchomości i majątku,
• zeznania świadków,
• dokumenty potwierdzające podział obowiązków w rodzinie,
• dokumentacja dotycząca świadczeń wypłaconych przez ubezpieczyciela.

W sprawach o wysokiej wartości często celowe jest również przedstawienie opinii biegłego, zwłaszcza gdy spór dotyczy hipotetycznych możliwości zarobkowych zmarłego lub wysokości przyszłych świadczeń.

Ważnym jest, iż roszczenia wynikające z czynów niedozwolonych podlegają przepisom o przedawnieniu. W praktyce spraw związanych ze śmiercią członka rodziny szczególnego znaczenia nabiera art. 442¹ k.c., przy czym sposób liczenia terminu może zależeć m.in. od charakteru czynu oraz od tego, czy zdarzenie stanowiło przestępstwo.

Dlatego przy starszych sprawach nie należy automatycznie zakładać, że roszczenie jest już przedawnione – ani przeciwnie, że przedawnienie na pewno nie nastąpiło. Konieczna jest analiza konkretnego zdarzenia, jego kwalifikacji prawnej oraz dat istotnych dla rozpoczęcia i biegu terminu.

Śmierć osoby najbliższej może wywołać konsekwencje, których nie da się zamknąć w jednej kategorii szkody. Dlatego ustawodawca przewidział kilka niezależnych mechanizmów ochrony: zadośćuczynienie, odszkodowanie i rentę.

W praktyce prawidłowe dochodzenie roszczeń wymaga czegoś więcej niż wskazania kwoty, której oczekuje rodzina. Najważniejsze jest odbudowanie obrazu życia rodziny przed śmiercią, po śmierci oraz w hipotetycznym wariancie, w którym do śmierci by nie doszło. To właśnie porównanie tych trzech perspektyw pozwala dostrzec rzeczywisty rozmiar szkody.

W sprawach odszkodowawczych po śmierci osoby bliskiej właśnie szczegóły, takie jak wysokość dochodów, wiek dzieci, kwalifikacje zawodowe zmarłego, sposób prowadzenia gospodarstwa domowego, plany edukacyjne i życiowe, a nawet pozornie zwyczajne codzienne czynności – mogą przesądzić o tym, czy roszczenie zostanie właściwie ocenione.

W konsekwencji sprawa o odszkodowanie za śmierć osoby bliskiej nie powinna być traktowana jako zwykłe żądanie zapłaty określonej sumy. Jest to proces wymagający rekonstrukcji sytuacji życiowej rodziny oraz wykazania, w jaki sposób śmierć konkretnego człowieka zmieniła jej sytuację materialną i życiową.

Autorka artykułu: r. pr.  Paulina Nizio-Tracz