Jak działa kredyt we frankach – wyjaśnienie dla mieszkańców Lublina

Kredyt we frankach przez lata był przedstawiany jako korzystniejsza alternatywa dla kredytu złotowego. Niższe oprocentowanie oznaczało zwykle niższą ratę. Jednocześnie wysokość zadłużenia i rat była powiązana z kursem franka szwajcarskiego. Dlatego mimo regularnej spłaty saldo kredytu w złotych mogło pozostawać wysokie.

To określenie jest uproszczeniem. Banki oferowały przede wszystkim kredyty indeksowane albo denominowane do franka szwajcarskiego. Kredytobiorca kupujący mieszkanie w Lublinie zazwyczaj otrzymywał pieniądze w złotych i w złotych spłacał raty, ale CHF służył do ustalania wysokości zadłużenia lub rat.

W kredycie indeksowanym kwota była określona w złotych, a po wypłacie przeliczana na CHF. Przykładowo kredyt 300 000 zł przy kursie 2 zł za 1 CHF odpowiadał 150 000 CHF. Jeżeli później do spłaty pozostawało 120 000 CHF, a kurs wzrósł do 4 zł, złotowa wartość salda wynosiła około 480 000 zł. To przykład uproszczony, ale dobrze pokazuje wpływ kursu na zadłużenie.

W kredycie denominowanym kwota mogła być określona w CHF, a bank przeliczał ją na złote przy wypłacie. Dla oceny prawnej różnica między tymi konstrukcjami ma znaczenie.

Jeżeli rata była określana w CHF, a płacona w złotych, trzeba było ją przeliczyć według kursu waluty. Rata odpowiadająca 800 CHF przy kursie 2 zł oznacza około 1600 zł. Przy kursie 4 zł ta sama wartość odpowiada już 3200 zł.

Na rzeczywistą wysokość raty wpływały również oprocentowanie i malejący kapitał, ale kurs CHF pozostawał jednym z podstawowych elementów ekonomicznych takiej umowy.

W wielu umowach bank stosował różne kursy przy wypłacie kredytu i przy spłacie rat. Różnica pomiędzy kursem kupna a kursem sprzedaży to spread walutowy.

Znaczenie prawne ma jednak nie tylko sam spread. Istotne jest także to, czy umowa jasno wyjaśniała, w jaki sposób bank ustala kurs stosowany do rozliczeń i czy konsument mógł przewidzieć ekonomiczne skutki tego mechanizmu.

Samo powiązanie kredytu z walutą obcą nie powoduje automatycznie nieważności umowy. Problem może pojawić się wtedy, gdy postanowienia nieuzgodnione indywidualnie z konsumentem kształtują jego sytuację w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają jego interesy. Takie postanowienia mogą być niedozwolone w rozumieniu art. 385¹ Kodeksu cywilnego.

W sprawach frankowych szczególnie często analizuje się zapisy dotyczące przeliczania złotych na CHF i CHF na złote. Kluczowe jest to, czy konsument mógł zrozumieć zasady ustalania kursu oraz rzeczywiste ryzyko ekonomiczne umowy.

Duże znaczenie miał wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019 roku w sprawie C-260/18, Dziubak. TSUE wskazał, że niedozwolonych postanowień nie można dowolnie zastępować innymi rozwiązaniami tylko po to, aby utrzymać umowę w mocy. Jeżeli po ich usunięciu umowa nie może dalej funkcjonować, możliwe jest stwierdzenie jej nieważności.

Istotna jest również uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 roku, III CZP 25/22. Sąd Najwyższy przyjął m.in., że po wyeliminowaniu niedozwolonego sposobu określania kursu nie można po prostu zastąpić go innym kursem wynikającym z prawa lub zwyczajów. Potwierdził też odrębność roszczenia kredytobiorcy o zwrot zapłaconych świadczeń i roszczenia banku o zwrot wypłaconego kapitału.

Regularna spłata zmniejszała zadłużenie w CHF, ale jego wartość w złotych zależała także od kursu franka. Gdy CHF się umacniał, złotowa wartość pozostałego kapitału mogła nadal być wysoka. Kredytobiorca mógł więc terminowo spłacać raty, a mimo to widzieć wysokie saldo w złotych.

Ryzyko walutowe oznaczało, że koszt kredytu zmieniał się wraz z kursem CHF. Osoba zarabiająca w złotych ponosiła ryzyko, że osłabienie złotego zwiększy ratę oraz złotową wartość zadłużenia. Przy kredycie na kilkadziesiąt lat skali takich zmian nie dało się precyzyjnie przewidzieć.

Jednym z powodów popularności kredytów frankowych było niższe oprocentowanie niż w wielu ówczesnych kredytach złotowych. Oprocentowanie kredytów powiązanych z CHF było zwykle oparte na stawce referencyjnej dla franka szwajcarskiego oraz marży banku. Niższa rata na początku nie usuwała jednak ryzyka kursowego, które mogło ujawnić się dopiero w kolejnych latach.

Nie. Na wysokość raty wpływało kilka elementów, w tym pozostały kapitał, oprocentowanie, harmonogram spłaty oraz kurs waluty wykorzystywany do przeliczenia raty na złote. Kurs franka był więc bardzo istotny, ale nie był jedyną zmienną. W praktyce dlatego dwie osoby z podobną początkową kwotą kredytu mogły po latach mieć różne raty i różne saldo zadłużenia.

Kredyt frankowy opierał się na powiązaniu zobowiązania z CHF, dlatego zmiany kursu mogły wpływać na ratę i złotową wartość zadłużenia. W części umów dodatkowym problemem był sposób ustalania kursów przez bank. Orzecznictwo TSUE i Sądu Najwyższego stworzyło istotne podstawy ochrony konsumentów, ale nie oznacza automatycznej nieważności każdej umowy.

Jeżeli masz lub miałeś kredyt powiązany z CHF, pierwszym krokiem powinna być analiza konkretnej umowy i rozliczeń z bankiem. Pozwala ona ustalić, jak działał mechanizm zastosowany w Twoim przypadku i jakie możliwości prawne wynikają z dokumentów. 

Chcesz sprawdzić, czy Twoja umowa kredytu frankowego zawiera zapisy, które można zakwestionować? Skontaktuj się z Kancelarią Dyś i Wspólnicy i umów analizę umowy kredytowej. Przyjrzymy się jej postanowieniom oraz rozliczeniom z bankiem, aby pomóc Ci ocenić możliwe rozwiązania prawne.