Jeżeli zawarłeś kredyt frankowy i zastanawiasz się nad jego unieważnieniem, pierwszym krokiem jest sprawdzenie, czy umowa kredytu frankowego zawiera postanowienia niedozwolone, jakie mają znaczenie i do czego może prowadzić ich zakwestionowanie.
Kredyty CHF były intensywnie oferowane w latach 2004–2011. Na pierwszy rzut oka wydawały się tańsze i łatwiej dostępne niż klasyczny kredyt złotowy. Banki zachęcały, podkreślając ich atrakcyjność i przedstawiając je jako rozwiązanie korzystniejsze niż standardowy kredyt w PLN. Z czasem okazało się jednak, że wiele takich umów oparto na klauzulach abuzywnych, które naruszały prawa konsumentów i przerzucały całość ryzyka kursowego na kredytobiorców. W praktyce prowadziło to do wzrostu rat, trudności w spłacie oraz znacznego obciążenia domowego budżetu.
Poniżej opisaliśmy pięć najczęściej spotykanych kategorii abuzywnych zapisów w kredytach CHF, z odniesieniami do orzecznictwa TSUE oraz Sądu Najwyższego. Sprawdź, czy podobne zapisy znajdują się w Twojej umowie kredytu frankowego – to może otwierać drogę do unieważnienia kredytu CHF.
Czym są klauzule niedozwolone w umowach frankowych?
Klauzule niedozwolone, nazywane również klauzulami abuzywnymi lub postanowieniami niedozwolonymi, to zapisy umowne, które kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają jego interesy. Takie postanowienia nie są indywidualnie uzgadniane z klientem, a mimo to wywołują wobec niego skutki prawne.
W umowach kredytu frankowego (kredytu CHF) klauzule niedozwolone dotyczą przede wszystkim sposobu ustalania kursu waluty, według którego przeliczane są saldo kredytu oraz wysokość każdej raty. Banki bardzo często zastrzegały sobie prawo do jednostronnego ustalania tabel kursowych, co prowadziło do pełnej nieprzewidywalności zobowiązania po stronie kredytobiorcy.
W praktyce oznaczało to, że osoba posiadająca kredyt frankowy nie była w stanie przewidzieć ani wysokości przyszłego zadłużenia, ani rat, które miała spłacać. Wielu kredytobiorców nie otrzymało również rzetelnej informacji o ryzyku kursowym – mimo że na mocy zapisów umownych było ono przerzucone całkowicie na nich. Niektóre postanowienia niedozwolone umożliwiały nawet bankom osiąganie dodatkowych korzyści poprzez dowolne kształtowanie kursów stosowanych do rozliczania kredytu CHF.
Obecność takich klauzul abuzywnych w umowie kredytu frankowego ma bardzo istotne znaczenie. To właśnie one mogą prowadzić do tego, że sąd uzna umowę za nieważną w całości lub w części. Skutkiem może być m.in. unieważnienie kredytu frankowego, co otwiera drogę do dochodzenia zwrotu nadpłaconych kwot lub zmniejszenia aktualnego zadłużenia – o ile wynika to z ustaleń sądu w konkretnej sprawie.
Jakie są najczęściej spotykane klauzule abuzywne w umowach kredytów frankowych?
W umowach kredytu frankowego regularnie pojawiały się postanowienia, które dziś są uznawane za klauzule abuzywne. Takie zapisy naruszały równowagę stron, dawały bankom szeroką swobodę działania i prowadziły do pełnej nieprzewidywalności wysokości zadłużenia. Do najczęściej spotykanych klauzul niedozwolonych w kredytach CHF należą:
1. Dowolne ustalanie kursu waluty przez bank
W wielu umowach kredytu CHF bank zastrzegał sobie prawo jednostronnego ustalania kursów walut w swoich tabelach kursowych. Frankowicz nie wiedział, według jakich zasad bank określa kurs kupna i sprzedaży franka, a więc nie miał możliwości przewidzenia ani wysokości swojej raty, ani kwoty wypłaconego kredytu. W umowie stosowano również niejednoznaczne mechanizmy przeliczeń, np. odesłania do kursów publikowanych przez bank, ale bez wskazania sposobu ich obliczenia. To klasyczny przykład klauzuli niedozwolonej.
2. Asymetryczne przerzucenie ryzyka walutowego na Frankowicza
W wielu umowach kredytu frankowego całe ryzyko kursowe obciążało wyłącznie konsumenta, podczas gdy bank nie ponosił żadnych konsekwencji zmian kursu CHF. TSUE w sprawie C-26/13 (Kásler) wskazał, że takie zapisy naruszają równowagę kontraktową stron i są sprzeczne z dyrektywą 93/13. Podobną ocenę przyjął Sąd Najwyższy w uchwale z 28 kwietnia 2022 r., III CZP 40/22.
3. Niejasne zasady indeksacji lub waloryzacji kredytu CHF
Kolejnym problemem były zapisy dotyczące przeliczania wartości kredytu według kursu franka szwajcarskiego. Brak przejrzystych zasad sprawiał, że saldo kredytu mogło rosnąć w sposób całkowicie nieprzewidywalny. To jeden z kluczowych elementów, który w wielu sprawach prowadzi obecnie do unieważnienia kredytu frankowego, jeżeli sąd uzna, że postanowienia waloryzacyjne były abuzywne.
4. Ograniczenia w spłacie kredytu bezpośrednio w CHF
W umowach sprzed 2011 roku banki często uniemożliwiały spłatę rat bezpośrednio we frankach. Frankowicz musiał kupować walutę u banku, w praktyce według kursów ustalanych jednostronnie przez kredytodawcę. Taka praktyka została oceniona jako naruszająca interes konsumenta. Sąd Najwyższy w wyroku z 19 marca 2015 r., IV CSK 362/14, potwierdził, że bank nie może narzucać kredytobiorcy sposobu spłaty w sposób nieuzasadniony ekonomicznie. Dopiero tzw. ustawa antyspreadowa z 29 lipca 2011 r. wprowadziła obowiązek umożliwienia spłaty bezpośrednio w walucie kredytu.
5. Brak rzetelnej informacji o ryzyku walutowym
Wiele umów kredytu CHF było zawieranych bez pełnego poinformowania konsumenta o faktycznym, nieograniczonym ryzyku kursowym. TSUE w sprawie C-186/16 (Andriciuc) wyraźnie zaznaczył, że bank ma obowiązek wyjaśnić klientowi realną skalę ryzyka, w tym możliwość znaczącego wzrostu zadłużenia. Brak takiej informacji sprawia, że postanowienia dotyczące waloryzacji mogą być uznane za nieuczciwe. Sąd Najwyższy potwierdził to m.in. w wyroku z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18.
Co mogę zrobić, jeśli moja umowa zawiera postanowienia niedozwolone?
Jeżeli w Twojej umowie kredytu frankowego znajdują się postanowienia niedozwolone (klauzule abuzywne), otwiera to drogę do podjęcia działań prawnych, które mogą prowadzić do zakwestionowania umowy – w całości lub w konkretnym zakresie. Stwierdzenie abuzywności zapisów może stać się podstawą do żądania unieważnienia kredytu frankowego albo do innych rozstrzygnięć korzystnych z punktu widzenia kredytobiorcy, zależnych od oceny sądu.
Na etapie podejmowania decyzji osoba posiadająca kredyt CHF ma zazwyczaj kilka możliwych kroków:
- Analiza umowy pod kątem klauzul niedozwolonych
- Ustalenie możliwych roszczeń
- Przygotowanie pozwu i dokumentacji
- Wsparcie profesjonalnego pełnomocnika
We wszystkich tych etapach mogą Państwo liczyć na pomoc kancelarii frankowej z Lublina – Jakubowska, Dyś i Wspólnicy.
Autor, adwokat Katarzyna Koch.