Uszczerbek na zdrowiu a renta – jaka jest zależność?

Osoba, która w następstwie wypadku komunikacyjnego, błędu medycznego lub innego czynu niedozwolonego doznała szkody w postaci uszkodzenia ciała bądź rozstroju zdrowia może – w przypadkach przewidzianych przepisami prawa – dochodzić jej naprawienia od podmiotu zobowiązanego.

Prawo polskie przewiduje przy tym różne formy kompensacji szkody na osobie, których zakres oraz przesłanki dochodzenia uzależnione są przede wszystkim od rodzaju i rozmiaru doznanego uszczerbku. Wśród najczęściej dochodzonych roszczeń związanych ze szkodą na osobie wymienić należy w szczególności: zadośćuczynienie, odszkodowanie i rentę.

Choć celem każdego z powyższych świadczeń jest kompensacja negatywnych następstw zdarzenia szkodowego, każde z nich służy naprawieniu innego rodzaju uszczerbku. W tym artykule skupimy się na ostatnim z wymienionych.

Renta, choć w praktyce często dochodzona jest obok odszkodowania, nie stanowi odrębnego rodzaju odszkodowania lecz szczególną postać świadczenia kompensacyjnego. Jej charakterystyczną cechą jest periodyczność. Może zostać przyznana zarówno na czas oznaczony, jak i nieoznaczony. W przypadku zasądzenia renty na czas oznaczony, jeżeli następnie dojdzie do ustania lub zmniejszenia negatywnych skutków zdarzenia szkodowego, możliwe jest odpowiednie zmniejszenie świadczenia albo stwierdzenie, że obowiązek jej zapłaty ustał. Z uwagi na odszkodowawczy charakter renty samo pogorszenie stanu zdrowia poszkodowanego nie jest jednak wystarczające do jej zasądzenia. Konieczne jest bowiem wykazanie, że następstwa tego pogorszenia prowadzą do powstania uszczerbku w sferze majątkowej poszkodowanego. Podstawę prawną roszczenia o rentę stanowi art. 444 § 2 k.c., zgodnie z którym poszkodowany może żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody odpowiedniej renty, jeżeli:

1. utracił całkowicie lub częściowo zdolność do pracy zarobkowej,
2. zwiększyły się jego potrzeby,
3. zmniejszyły się jego widoki powodzenia na przyszłość.

Co istotne, dla powstania roszczenia rentowego wystarczające jest wystąpienie choćby jednej z powyższych przesłanek. W praktyce niejednokrotnie występują one jednak jednocześnie, co może mieć bezpośrednie znaczenie dla wysokości należnego świadczenia. Renta stanowi zatem instrument służący możliwie pełnej kompensacji szkody majątkowej związanej z następstwami uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia

Pierwszą i jedną z najczęściej występujących podstaw przyznania renty jest całkowita lub częściowa utrata zdolności do pracy zarobkowej. Nie oznacza to jednak wyłącznie sytuacji, w której poszkodowany całkowicie zaprzestaje wykonywania pracy. Również częściowe ograniczenie zdolności do pracy może uzasadniać przyznanie renty. Renta z tytułu całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pracy zarobkowej służy bowiem zrekompensowaniu uszczerbku w dochodach poszkodowanego poprzez wyrównanie różnicy pomiędzy dochodami, które mógłby osiągać, gdyby nie doszło do zdarzenia szkodowego, a dochodami, jakie faktycznie może uzyskiwać po jego wystąpieniu. W tym kontekście istotne jest, że prawo do renty może przysługiwać również osobie, która przed wystąpieniem zdarzenia szkodowego nie wykonywała pracy zarobkowej. W takim przypadku uszczerbek majątkowy może odpowiadać dochodom, które – przy uwzględnieniu okoliczności konkretnej sprawy – poszkodowany mógłby uzyskiwać, gdyby podjął zatrudnienie. Nie jest jednak wystarczające samo twierdzenie poszkodowanego o zamiarze podjęcia pracy. Konieczne jest wykazanie, że w realiach konkretnego przypadku istniała rzeczywista i dostatecznie prawdopodobna możliwość podjęcia przez niego zatrudnienia oraz osiągania z tego tytułu dochodów.

Prawo do renty może przysługiwać także osobie prowadzącej działalność gospodarczą, jeżeli wskutek zdarzenia szkodowego utraciła ona całkowicie lub częściowo zdolność do jej kontynuowania, jak również osobie prowadzącej gospodarstwo rolne.

W przypadku częściowej utraty zdolności do pracy zarobkowej wysokość renty powinna odpowiadać różnicy pomiędzy wysokością zarobków uzyskiwanych przed zdarzeniem szkodowym a wysokością zarobków, jakie poszkodowany może uzyskać, podejmując pracę, którą – z uwzględnieniem ograniczeń zdrowotnych będących następstwem zdarzenia – jest nadal zdolny wykonywać. W praktyce oznacza to, że jeżeli przed zdarzeniem poszkodowany osiągał określony poziom dochodów, natomiast po wypadku – z uwagi na ograniczenia zdrowotne – może wykonywać jedynie pracę gorzej płatną, powstała w ten sposób różnica ekonomiczna może stanowić podstawę odpowiedniego roszczenia rentowego. Istotne znaczenie ma przy tym ograniczenie możliwości wykonywania pracy odpowiadającej dotychczasowemu wykształceniu, kwalifikacjom, doświadczeniu zawodowemu lub indywidualnym predyspozycjom poszkodowanego.

Co istotne, przy ustalaniu wysokości renty należy uwzględnić korzyści, jakie poszkodowany uzyskał z innych źródeł, w szczególności rentę oraz inne świadczenia otrzymywane na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym.

W następstwie zdarzenia szkodowego może dojść do zwiększenia usprawiedliwionych potrzeb poszkodowanego, w szczególności z uwagi na konieczność stałej lub okresowej rehabilitacji, dojazdów do specjalistycznych placówek medycznych, korzystania z opieki lekarskiej, przyjmowania leków czy stosowania specjalistycznej diety. Powyższa przesłanka może zostać spełniona również w sytuacji, gdy poszkodowany pozostaje aktywny zawodowo, wykonuje pracę tożsamą z pracą wykonywaną przed zdarzeniem i osiąga dochody na zbliżonym poziomie. Zwiększenie potrzeb pozostaje bowiem niezależne od samego faktu utraty zdolności do pracy zarobkowej. Nie każda jednak pojedyncza faktura czy jednorazowy wydatek będzie automatycznie uzasadniał przyznanie renty. Istotą tego świadczenia jest bowiem kompensacja zwiększonych potrzeb mających charakter trwały lub powtarzalny. Jednocześnie renta z tytułu zwiększonych potrzeb nie musi ograniczać się wyłącznie do potrzeb aktualnie występujących. Może ona obejmować również takie potrzeby, które z wysokim prawdopodobieństwem zaktualizują się w przyszłości. Sąd Najwyższy wskazuje bowiem, że przy ustalaniu zakresu zwiększonych potrzeb należy uwzględniać także wydatki wynikające z następstw czynu niedozwolonego, które będą konieczne i celowe w przyszłości.

Co szczególnie istotne, prawo do renty z tytułu zwiększenia się potrzeb poszkodowanego nie jest uzależnione od wykazania, że poszkodowany faktycznie poniósł wydatki odpowiadające wysokości dochodzonego świadczenia. Wystarczające jest wykazanie istnienia zwiększonych potrzeb pozostających w związku z czynem niedozwolonym (wyrok SN z dnia 11 marca 1976 r., IV CR 50/76; wyrok SN z dnia 8.02.2012 r. V CSK 57/11). Ma to szczególne znaczenie w przypadku opieki sprawowanej nad poszkodowanym nieodpłatnie przez członków najbliższej rodziny. Okoliczność, że opieka ta nie wiąże się z rzeczywistym przepływem środków pieniężnych pomiędzy poszkodowanym a osobą sprawującą opiekę nie eliminuje obowiązku kompensowania zwiększonych potrzeb. Nieodpłatne sprawowanie opieki przez osoby bliskie nie pozbawia zatem poszkodowanego prawa do stosownego świadczenia rentowego.

Trzecią podstawę przyznania renty stanowi zmniejszenie się widoków powodzenia na przyszłość. Przesłanka ta może mieć szczególne znaczenie w przypadku osób młodych, które wskutek wypadku utraciły możliwość pełnego rozwoju zawodowego lub życiowego. Nie musi przy tym chodzić wyłącznie o aktualną utratę dochodów. Istotne może być również ograniczenie perspektyw osiągania korzyści majątkowych w przyszłości. Pojęcie „zmniejszenia widoków powodzenia na przyszłość” należy rozumieć szerzej niż jako wyłącznie ograniczenie aktualnej zdolności do pracy zarobkowej. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że przesłanka ta może obejmować ograniczenie perspektyw poszkodowanego na osiągnięcie w przyszłości korzystnej sytuacji majątkowej również w drodze aktywności innej niż praca zarobkowa. Może się ona przejawiać w szczególności w ograniczeniu lub utracie szans na osiągnięcie sukcesów w dziedzinie sportu lub nauki, a także na zawarcie małżeństwa.

Sąd Najwyższy podkreśla również, że zmniejszenie widoków powodzenia na przyszłość jako podstawa przyznania renty powinno być oceniane z uwzględnieniem realnych możliwości poszkodowanego istniejących w chwili wystąpienia zdarzenia szkodowego (wyrok SN z dnia 31 października 1966 r., II CR 372/66).

Pojęcie „uszczerbku na zdrowiu” nie zostało zdefiniowane wprost w Kodeksie Cywilnym. Na gruncie odpowiedzialności odszkodowawczej ustawodawca posługuje się przede wszystkim pojęciami „uszkodzenia ciała” oraz „rozstroju zdrowia” (art. 444 § 1 k.c.).

Przez uszczerbek na zdrowiu należy rozumieć konsekwencję naruszenia prawidłowego funkcjonowania organizmu polegającą na trwałym bądź czasowym pogorszeniu stanu zdrowia fizycznego lub psychicznego, sprawności albo funkcjonowania poszkodowanego, pozostającym w związku ze zdarzeniem szkodowym. Uszczerbkiem na zdrowiu będzie zatem zarówno naruszenie tkanek lub narządów organizmu, jak i zaburzenie jego prawidłowego funkcjonowania, jeżeli pozostaje ono następstwem zdarzenia powodującego szkodę.

Zasadniczo sam procentowo określony uszczerbek na zdrowiu nie przesądza ani o istnieniu prawa do renty, ani o jej wysokości. W prawie cywilnym nie obowiązuje bowiem zasada, zgodnie z którą określonemu procentowi uszczerbku na zdrowiu odpowiadałaby określona wysokość miesięcznej renty. Procentowo określony uszczerbek może mieć natomiast istotne znaczenie dowodowe, ponieważ pozwala określić zakres oraz trwałość następstw zdrowotnych zdarzenia – nie stanowi jednak samodzielnego kryterium ustalenia wysokości renty.

Z punktu widzenia rozstrzygnięcia sprawy sądowej kluczowe znaczenie może mieć natomiast ustalenie:

• jakie czynności zawodowe poszkodowany może wykonywać, a jakich – z uwagi na stan zdrowia – nie jest w stanie wykonywać;
• czy poszkodowany może wykonywać pracę w dotychczasowym zawodzie;
• czy konieczne jest jego przekwalifikowanie;
• jakie dochody uzyskiwał przed wypadkiem, a jakie dochody osiąga obecnie;
• jakie dochody mógłby osiągać, gdyby do wypadku nie doszło;
• jakie dodatkowe koszty ponosi w związku ze swoim stanem zdrowia;
• czy istnieje realna możliwość poprawy jego sytuacji zdrowotnej, zawodowej lub majątkowej.

W konsekwencji osoby, u których ustalono tożsamy procentowy poziom uszczerbku na zdrowiu mogą posiadać całkowicie odmienne roszczenia rentowe. O wysokości renty decydują bowiem nie tyle same następstwa medyczne zdarzenia, ile ich konkretny wpływ na sferę majątkową poszkodowanego.

Choć renta i uszczerbek na zdrowiu pozostają ze sobą w ścisłym związku, nie są pojęciami tożsamymi. Sam fakt stwierdzenia określonego uszczerbku na zdrowiu nie przesądza ani o istnieniu prawa do renty, ani o jej wysokości. Decydujące znaczenie ma bowiem majątkowy skutek doznanego uszczerbku na zdrowiu.

Roszczenie o rentę na podstawie art. 444 § 2 k.c. może powstać w sytuacji, gdy zdarzenie szkodowe doprowadziło do całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pracy zarobkowej, zwiększenia potrzeb poszkodowanego albo zmniejszenia jego widoków powodzenia na przyszłość.

Prawidłowe ustalenie wysokości renty wymaga zatem porównania sytuacji rzeczywistej z sytuacją hipotetyczną, tj. z sytuacją, w której poszkodowany znajdowałby się, gdyby nie doszło do zdarzenia powodującego szkodę. Nie jest przy tym wystarczające wykazanie samego rozpoznania medycznego ani określenie procentowego uszczerbku na zdrowiu. Konieczne jest bowiem przedstawienie jego rzeczywistych konsekwencji dla możliwości wykonywania pracy, osiągania dochodów, codziennego funkcjonowania oraz przyszłych potrzeb poszkodowanego. Z perspektywy procesowej kluczowe znaczenie ma zatem nie tylko odpowiedź na pytanie: „jaki uszczerbek na zdrowiu poniósł poszkodowany?” lecz przede wszystkim ustalenie, jakie konkretne konsekwencje ekonomiczne uszczerbek ten wywołał i będzie wywoływał w przyszłości. To właśnie odpowiedź na drugie z powyższych pytań stanowi podstawę prawidłowego określenia zakresu oraz wysokości roszczenia rentowego.

Autorka artykułu: r. pr. Paulina Nizio-Tracz