Odpowiedzialność pracodawcy za wypadek przy pracy

Jednym z fundamentalnych obowiązków pracodawcy, wynikających z przepisów Kodeksu pracy, jest zapewnienie pracownikom warunków pracy odpowiadających wymaganiom bezpieczeństwa i higieny pracy. Odpowiedzialność związana z wystąpieniem wypadku przy pracy może być rozpatrywana na kilku niezależnych podstawach prawnych, w szczególności w oparciu o przepisy prawa pracy, prawa karnego oraz prawa cywilnego. W tym artykule omówimy dokładnie kwestię odpowiedzialności pracodawcy za wypadek przy pracy, wypłaty roszczeń i granic tej odpowiedzialności.

Przed analizą poszczególnych rodzajów odpowiedzialności konieczne jest wskazanie znaczenia pojęcia wypadku przy pracy. 

Zgodnie z ustawą o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, za wypadek przy pracy uznaje się nagłe zdarzenie spowodowane przyczyną zewnętrzną, które doprowadziło do powstania urazu albo śmierci i pozostaje w związku z wykonywaną pracą. Obejmuje to zarówno sytuacje związane z realizacją przez pracownika jego podstawowych obowiązków oraz wykonywaniem poleceń przełożonych, jak również podejmowaniem czynności na rzecz pracodawcy bez jego wyraźnego polecenia. Do tej kategorii zalicza się także okres, w którym pracownik pozostaje do dyspozycji pracodawcy podczas przemieszczania się między siedzibą pracodawcy a miejscem wykonywania obowiązków wynikających ze stosunku pracy.

Z uwagi na fakt, że pozostałe akty prawne nie zawierają samodzielnej definicji legalnej wypadku przy pracy, wskazana definicja ustawowa znajduje zastosowanie również przy ocenie odpowiedzialności na innych podstawach prawnych.

Odpowiedzialność karna związana z naruszeniem obowiązków dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy stanowi szczególny rodzaj odpowiedzialności osób zobowiązanych do zapewnienia pracownikom właściwych warunków wykonywania pracy. Przepisy prawa karnego nakładają na pracodawcę oraz inne osoby sprawujące funkcje kierownicze w zakładzie pracy obowiązek szczególnej ochrony życia i zdrowia osób zatrudnionych.

Zastosowanie sankcji przewidzianej w art. 220 Kodeksu karnego jest jednak możliwe wyłącznie w sytuacji, gdy zaniechanie wykonania obowiązków w zakresie BHP prowadzi do bezpośredniego zagrożenia dla życia pracownika albo naraża go na wystąpienie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Przestępstwo to ma charakter materialny, ponieważ dla jego zaistnienia konieczne jest wystąpienie określonego skutku w rzeczywistości, polegającego na stworzeniu realnego niebezpieczeństwa dla chronionych dóbr prawnych.

Odpowiedzialność za popełnienie tego czynu może wynikać zarówno z działania, jak i zaniechania wymaganych działań. Co istotne, podmiotem mogącym ponosić odpowiedzialność nie jest wyłącznie pracodawca, lecz również osoby kierujące pracownikami lub odpowiedzialne za przestrzeganie zasad bezpieczeństwa i higieny pracy w strukturze organizacyjnej zakładu.

Mimo że przepis karny nie odwołuje się bezpośrednio do ustawowej definicji wypadku przy pracy, obejmuje on sytuacje, w których naruszenie obowiązków związanych z bezpieczeństwem pracy prowadzi do zagrożenia życia lub zdrowia pracownika. Dla przypisania odpowiedzialności karnej konieczne jest jednak wykazanie istnienia związku przyczynowego pomiędzy naruszeniem obowiązków BHP a powstałym zagrożeniem lub skutkiem w postaci śmierci bądź uszczerbku na zdrowiu.

Samo wystąpienie wypadku przy pracy nie oznacza automatycznie odpowiedzialności karnej osoby zobowiązanej do zapewnienia bezpieczeństwa. Jeżeli obowiązki w zakresie BHP były prawidłowo realizowane, a wymagane procedury zostały zachowane, brak jest podstaw do przypisania odpowiedzialności za zaistniałe zdarzenie. Odpowiedzialność karna może zostać zastosowana wyłącznie w granicach określonych przez ustawę i po spełnieniu wszystkich wymaganych przesłanek.

Niezależnie od odpowiedzialności karnej, pracodawca może ponosić również odpowiedzialność cywilną za szkody powstałe wskutek wypadku przy pracy. Podstawę tej odpowiedzialności stanowią przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej drugiej osobie.

W przeciwieństwie do odpowiedzialności wynikającej z przepisów prawa karnego, odpowiedzialność cywilna wymaga wykazania określonych przesłanek, w szczególności zawinionego działania lub zaniechania pracodawcy oraz jego bezprawności. Oznacza to, że samo zaistnienie szkody nie jest wystarczające do przypisania pracodawcy obowiązku jej naprawienia.

Odpowiedzialność cywilna pracodawcy ma charakter uzupełniający względem świadczeń wypłacanych w ramach systemu ubezpieczenia społecznego. W pierwszej kolejności pracownik otrzymuje świadczenia należne z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, natomiast możliwość dochodzenia dodatkowych roszczeń od pracodawcy pojawia się dopiero wtedy, gdy wypłacone świadczenia nie rekompensują w pełni poniesionej szkody. Wynika to z zasady, zgodnie z którą odszkodowanie nie powinno prowadzić do uzyskania przez poszkodowanego korzyści przewyższającej rzeczywistą wysokość poniesionej szkody.

Pracownik, a w przypadku jego śmierci również osoby najbliższe, mogą ponadto wystąpić z roszczeniem o zadośćuczynienie za krzywdę doznaną w związku z wypadkiem przy pracy.

Odrębną podstawę odpowiedzialności pracodawcy stanowią przepisy prawa pracy regulujące jego obowiązki wobec pracownika pozostającego z nim w stosunku pracy. Zgodnie z art. 234 Kodeksu pracy, w przypadku wystąpienia wypadku przy pracy pracodawca zobowiązany jest do podjęcia określonych działań związanych z zabezpieczeniem miejsca zdarzenia oraz ustaleniem jego przyczyn i okoliczności.

Kodeks pracy nie zawiera własnej definicji wypadku przy pracy, dlatego zastosowanie znajduje definicja określona w ustawie wypadkowej. W przypadku zaistnienia takiego zdarzenia pracodawca powinien przede wszystkim wyeliminować istniejące zagrożenie, udzielić pomocy osobom poszkodowanym, przeprowadzić postępowanie powypadkowe, określić przyczyny zdarzenia oraz wdrożyć rozwiązania zapobiegające podobnym sytuacjom w przyszłości.

Do jego obowiązków należy również zawiadomienie właściwych organów, w szczególności inspektora pracy i prokuratora, w przypadku wypadków śmiertelnych, ciężkich lub zbiorowych, a także prowadzenie wymaganej dokumentacji dotyczącej wypadków przy pracy oraz ponoszenie kosztów związanych z ustaleniem ich przyczyn i przebiegu.

Zakres obowiązków określonych w art. 234 Kodeksu pracy ma charakter zamknięty i nie przewiduje bezpośrednio obowiązku wypłaty przez pracodawcę odszkodowania lub zadośćuczynienia. Obecnie podstawowe świadczenia związane z wypadkiem przy pracy wypłacane są przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, niezależnie od tego, jaki podmiot pełni funkcję pracodawcy.

Należy jednak pamiętać, że przestrzeganie przepisów BHP jest obowiązkiem nie tylko pracodawcy, ale również pracownika. Jeżeli pracownik świadomie narusza zasady bezpieczeństwa i robi to z własnej winy, może to mieć wpływ na zakres odpowiedzialności pracodawcy.

Odpowiedzialność finansowa związana z wypadkami przy pracy została w znacznej części przeniesiona na system ubezpieczeń społecznych, w ramach którego świadczenia wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Nie oznacza to jednak, że pracodawca zostaje całkowicie zwolniony z odpowiedzialności wynikającej z innych regulacji prawnych, w szczególności przepisów prawa karnego dotyczących naruszenia obowiązków w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy.

Przepisy prawa pracy, prawa cywilnego oraz prawa karnego funkcjonują niezależnie od siebie i mogą znaleźć zastosowanie równolegle, jednak każda z tych podstaw odpowiedzialności wymaga spełnienia określonych przesłanek przewidzianych w odpowiednich przepisach.

Trzeba również wskazać, że opisane zasady odnoszą się przede wszystkim do osób pozostających w stosunku pracy, a więc pracowników i pracodawców w rozumieniu Kodeksu pracy. W przypadku osób wykonujących obowiązki zawodowe na innej podstawie prawnej odpowiedzialność za wypadki może podlegać odmiennym regulacjom, a poziom ochrony przysługującej takim osobom może być węższy niż w przypadku pracowników objętych ubezpieczeniem społecznym.

Autorka artykułu: r. pr. Angelika Malesza